ایران- ین قوزئی عراق سیاستی/ ایران و عراق-لی کوردلر- عاریف کسکین
یازی عرب الیفباسیندا
ایلک دفعه اویرنجی سیته سینده یایلیر.
عراق-دا صدام حوکومه تینین چؤکمه سی سیاسی رژیم دییشیکلیگینده ن یانا،
باشقا بیر آنلام داشیماق دادیر. عراق دؤلتینین سوننی عرب مرکزلی کیملیگی
دییشمیشدیر. عراق-دا شیعه لر و کوردلرین سیاسی ساحه ده تمثیل ائدیلمه حاقلاری یئنی
بیر عراق کیملیگی یاراتمیش و بؤلگه نین سیاسی ژئوپولیتیکی نه شیعه لر و کوردلری
بیر آکتور اولاراق سوخموشدور. بو دوروم عراق-ی آچیق اؤلچوده هم "سوننی عرب
دؤلتی" هم ده "عرب دؤلت لری" کاتوگوریلرینده ن چیخارمیشدیر. بئله
جه عراق-ین دؤلت کیملیگی و رژیمین یانیندا، تورپاق بوتونلویو قالیب یا پوزولاجاغی
دا آچیق شکیلده سؤز قونوسو اولموشدور.
یئنی عراق-دا شیعه لر سس سیز
حالدا ایلرلرکن، کوردلرین "مرکز قاچ اییلیمی" آچیق ثبات لی شکیلده داوام ائتمه کده دیر.شیعه-سوننی
چاتیشماسی و عراق-ین دیگر بؤلگه لرینده کی ساواش حالینه قارشیلیق قوزئی عراق-ین
"ایستیقرار آداسی" اولماسی، آمریکا و شیعه لر ایله یاخشی کئچینن
کوردلرین مرکز قاچ اییلیم لرینه اولوملو ائتکیده گؤسترمکده دیر.
عراق-دا کوردلر و شیعه لر ائتکینلیگی
بؤلگه میزده یئنی بیر گوونلیک سیستمینین دوغدوغونا گلمکده دیر. یئنی قورولماقدا
اولان سیستمین گله جگینین شکیللنمه سینده و مرکز قاچ اییلیم لرین باشاریلی اولوب
اولمایاجاغی قونوسوندا میللت لر آراسی گوجلرین یانیندا بؤلگه دؤلت لرینین توتومودا
بؤیوک بیر رول اویناماق دادیر.
ایران-ین عراق اوزرینده کی
نفوذونو و اؤز مرزلری ایچه ریسینده کی ائتنیک میللتچیلیک پتانسیلینه صاحیب کورد
آزینلیغی حسابا قاتدیغیمیزدا، سوره جین شکیللنمه سینده چوخ ائتکی لی اولاجاغی
شوبهه سیزدیر. ایران-ین گیزلی و آچیق گونده مینی اؤیرنمه
ده ن عراق-ین بو گونو و گلجه یی اوزرینده یوروم
(تفسیر)، یالنیش اولا بیلیر. بو چرچووده یازیمیزین آماجی ایران-ین قوزئی عراق و عراق
کوردلرینه گؤره باخیشینی و سیاستینی گؤرمه
یه چالیشماق دادیر. یازیمیز اوچ بؤلومده ن اولوشماقدادیر. بیرینجی بؤلومده ایران و
عراق-لی کوردلرین ایلیشگی لرین تاریخی، ایکینجی بؤلومده عراق-داکی کورد
میللتچیلیگی و ایران کوردلری و اوچونجو بؤلومده ایسه 1991 سونراسی ایران-ین قوزئی
عراق سیاستی آنالیز ائدیلمیش و مقاله بیر ده یرلندیرمه ایله سونا گلمیش.
ایران- عراق کوردلرینین ایلیشکی
لرینین تاریخی
ایران-ین عراق-لی کوردلره باخیش آچیسی، بغداد ایله ایلیشکیلری
چئرچووسینده شکیللنمیشدیر. ایران و عراق دوشمن اولاراق دوغولموش ساییلا بیلیر.
آرالارینداکی خوصومت او قده دریندیرکی بعضی فارس میللت چیلرینه گؤره مغول لاردان
سونرا ایران-ا ان چوخ ضرری عراق حوکومتی وئرمیشدیر. عراق 1920-ده ایران-دان تورپاق
طلبی ایله دوغموش و گؤزو هر زامان ایران-ین الینده کی "شط العرب" و
"خوزستان" بؤلگه لرینده اولموشدور. بودا ایکی اؤلکه یی دفعه لرجه قارشی
قارشیا گتیرمیش و ایران-ین 1920-ده قورولان عراق-ی 1929-اجا رسمی اولاراق
تانینماسینی گئجیکدیرمیشدیر. ایران-ین عراق-لی کوردلره دؤنوک چابالاری، تام
اولاراق بو گوج مجادیله سینین سونوجودور. عراق باشچی لاری ایران-ین خوزستان بؤلگه
سینده 1920-ده شیخ خزعل لیدرلیگینده قورولان "عربستان دؤلتی" دستکلرکن،
ایران-دا 1919_1923- ه قده سورن محمود
برزنجی لیدئرلیگینده کی کورد
آیاقلانماسینی دستکلمیشدی.
20-اینجی یوز ایلین ایک
یاریسیندا یوکسه لن تانسیون"سورونون گرچک معماری" اینگیلتره-نین چاباسی
ایله دوشورولموشدو. ایران_عراق تاریخی نه دامغاسینی ووران مرز آنلاشمازلیغی
اینگیلتره یاخشی بیر شکیلده یاراتمیشدیر. چون کو تام اولاراق عراق-ین قورولدوغو
زامان لاردا اینگیلتره-نین ایران-ی ایداره ائده ن قاجار خاندانی طرفینده ن موثبت
قارشیلانمامیشدی. نئجه کی اینگیلتره 1924-ده قاجار خاندان ینین چؤکمه سینین آردیندان اؤزونه یاخین پهلوی لرین ایقتیدارا
گلمه سی ایله بیرلیکده، ایران_عراق آراسینداکی سورونو حل ائتمه یه چالیشمیشدیر.
سونراسی شوروی و کمونیزم-ین یاییلماسی قورخوسو نده ن ایله عراق و ایران-ی سعد
آباد-دا بیر آرادا توتمایا چالیشمیشدیر. ایکی اؤلکه بو دؤنمده گؤره لی باریش شرط
لر ایچینده یاشامیشدیر. ایران بو سورجده عراق-لی کوردلری دستکلمه سده، ایلگی لرینی
کسمه میشدی. نئجه کی بو باغ 1958-ده ن سونرا ایران-ین اولدوقجا ایشینه گلمیشدیر.
1958-ده ن سونرا ایران_عراق
ایلیشکی لر یئنی ده ن گریلمه یه باشلامیشدیر. 1958 کودتاسی ایله عراق-دا مونارشی
دئوریلمیش، جمهوریت قورولموشدور. بئله جه عراق-ین ایچ و ائشیک سیاستی کؤکلو بیر شکیلده دییشمیشدیر. میللت لر آراسی آرئنا
دا شوروی-یه یاخلاشمیش، ایچریده ایسه آزادلیق یئللری اسمیه باشلامیشدیر. بو دوروم کوردلری ائله اومیدلندیرمیشدیر کی
مصطفی بارزانی شوروی-ده ن عراق-ا دؤنموشدور. آنجاق حوکومت باشچی لارین عرب میللت
چیلیگینه ساریلماسی نده ن ایله " بغداد باهاری " قیسا سورموشدور. عراق
یئنی ده ن ایران- دان تورپاق طلب ائتدی و کوردلر ایله چاتیشمایا باشلامیشدیر. بو
چئر چووده ایران – دا عراق-لی کوردلری مرکزه قارشی دستکلمه یولونا گئتمیشدیر.
ایکینجی دونیا ساواشی سونراسیندا ایران آمریکا-نین متفیقی اولورکن، عراق شوروی-نین
یانیندا یئر آلمیشدیر و بو قونو ایکی اولکه ایلیشکی لری قده کورد قونوسوندا دا
قاریشمیشدیر.
کوردلر و مرکزی یؤنه تیم
آراسینداکی چاتیشما بو دونمده آرتمیشدیر. 1961-ده ایران شاهی، کوردلرین
آیاقلانماسی نی دستکلمیشدیر. بو ایلده 1000 پیش مرگه صاحیب اولان بارزانی، شاهین
دسته گی سایه سینده 1963 ایلینده پیش مرگه سایی سینی 20 مینه چیخادمیشدیر. 1963 و
1965 کورد آیاقلانمالاری نی عراق مرکزی یؤنه تیم ینین باستیرماماسیندا، بو دستک
ائتکیلی اولموشدور اگر بو دستک اولماسایدی کوردلرین بئله بیر باشارییا ایمضا
آتمالاری مومکون اولمازدی. 1960-لارداکی کورد آیاقلانما لارینین ، شوروی
یئرینه آمریکا طرفینده ن دستکلنمه سی ایسه
او زامانا دک شوروی – نین یانیندا اولان کوردلرین، آمریکا- نین یانینا کئچره ک
آچیق جا دییشیترمه سینه نده ن اولموشدور. بو دوغرولتودا آمریکا و اسرائیل، ایران –
نین عراق-لی کوردلره ساری چابالارینی دستکله میشدیر. بو دؤنمده آمریکا دؤرده
اولماسایدی ، ملا مصطفی بارزانی و شاه پهلوی آراسیندا بیر گوون ایلیشکی سی
قورولمازدی.
عراق-دا 1968-ده گرچکله شن بعث
کودتاسی ، بغداد-ین هم ایران هم ده کوردلرله آراسینداکی ایلیشکی یی
زورلاشدیرمیشدیر. بعث رژیمی کورد آیاقلانمالارینی کؤکده ن بیتیرمک اوچون 1969-دا
گئنیش بیر عملیات دوزنله میشدیر. آنجاق عراق یؤنه یتمی آمریکا، اسرائیل و
ایران-نین دستگینی آرخاسینا آلان کوردلرین آیاقلانماسینی باستیرمامیشدیر. نتیجه ده
کوردلرله آنلاشمایا زورلانمیشدیر. 11 مارس 1970-ده بارزانی و عراق باشچی لاری
آراسیندا آنلاشما ایمضا لانمیشدیر. بو آنلاشما ایله کوردلر گئنیش سیاسی، کولتورل و
ایقتصادی حاقلار قازانمیشدیر.
1970-ده اؤزونو یئنی توپلامیش و
شوروی ایله ایلیشکی لرینی داهادا درینلشدیرمیشدیر. بو دوروم عراق باشچیلارینین
ایران-اقارشی گوونجه سینی آرتیرمیشدیر. عراق شط العرب چای-نین بوتون حاکمییتینی
طلب ائتمیشدیر. بورایا گیره ن گمی لرین تفتیش ائده رک ، اونلارین ایران بایراغینی
یئندیرمه سینی ایسته میشدیر. بو دوروم ایکی اؤلکه یی ساواش حالینه
گتیرمیشدیر.ایران شاهی بو دؤنمده ، عراق گئرییه آددیم آتمادیغی شکلینده، عراق-ی
پارچالایا بیله جگینی دوشونموشدور. 1974-ده یئنه بغداد و عراق-لی کوردلر آراسیندا
چاتیشما باشلامیشدیر. چوخ قانلی گئچن بو چاتیشمانین سونوندا، صدام ایسته دیگینه
چاتمیشدیر. بو دؤنمده کورد آیریلیق چیلیغین گوجلنمه سینین یانیندا ایران-ین
ساواشما ایراده سی، آمریکا-نین شاهی دستکلمه سی و عرب لرین اسرائیل قارشیسینداکی
یئنیلگی سی، عراق-ی قورخوداراق ایران ایله آنلاشما ایمضالامایا زورلامیشدیر. بودا،
1975 جزایر آنلاشماسی-نا گئده ن سوره جی
باشلاتمیشدیر.
1975 ایلینده ایران ایله عراق
آراسیندا ایمضالانان جزایر آنلاشماسی، عراق-ین ایران توپراق بوتون لویونو قبول
ائتمه سی قارشیلیغیندا، تهران باشچی لارینین کوردلره دستگینی کسمه سینی اؤن
گؤرموشدور. بو تاریخده ن سونرا کوردلره دالینی چئویرن ایران، داها دونه قده موتفیقی اولان بارزانی-یه باغلی بیر
چوخ گوجون عراق طرفینده ن یوخ ائدیلمه سینه گؤز یومموشدور. آمریکا و اسرائیل-ین
ایستک سیزلیگینه رغمن، بو آنلاشما عراق کوردلرین تاریخینده ان بؤیوک ضربه سی
اولموشدور. بو مودتین سونوندا، عراق کوردلرین نئجه سیندیرمه سینی باشارمیشدیر.
جزایر آنلاشماسی هله ده عراق کوردلری حافیظه سینده درین بیر یئر ایشغال ائتمکده
دیر.
ایران-ین 1980 عراق ساواشی-نین
باشلانماسینین آردیندان، کوردلر ایله یئنی ده ن دیالوگ قورمایا باشلامیشدیر. بو
ایش بیرلیگی ائله ایله رله میشدی کی، عراق گوجلرینه قارشی اورتاق عملیات
اولموشدور. ایران قاپی لارینی کورد مولتجی لره آچمیشدیر و KYP و KDP کیمی عراق-لی
کورد قوروپ لاری، لیران-دا یئرلشمه یه باشلامیشدیر.
1979-دا گرچکله شن ایران
اینقیلابی سونراسیندان، عراق اوچون 1975 جزایر آنلاشماسی-نین یئنی ده ن قازانماسی فورصتی اورتایا چیخمیشدی و 1980-دا
ایران-ا سالدیرمیشدیر. صدام-ین عراق مجلیسینده باسینین قارشیسیندا جزایر آنلاشماسی
نی ییرتاراق گئچرسیز اولماسی نی سؤیله مه سی ایله 8 ایل سوره ن ایران_عراق
ساواشی باشلامیشدیر. بو سوره جده ایران یئنه عراق کوردلرینی دستکلمه یه قارار
وئرمیشدیر.
عراق-داکی کورد میللتچیلیگی و ایران کوردلری
ایران-ین عراق کوردلرینه باخیش
آچیلارین بیری ده، اؤز ایچینده کی کورد آزینلیغی و آیریلیق چی پتانسیلی دیر.
ایران-دا یاشایان کوردلرین ساییسی 5 میلیون اولاراق بیلینمه کده دی. بونون 30%
-ونو شیعه و 70%-ینی سوننی کوردلر اولوشدورماق دادیر. شیعه کوردلرین ایران
سیستمینده حل اولدوقلاری اوچون، کورد میللتچیلیگی سوننی کوردلر طرفینده ن منیمسه میشدیر. ایران-لی کوردلر 20-اینجی یوز
ایلین باشیندان گونوموزه قده، ایران-ین ایچینده "خود مختار بیر
کوردیستان" قورماق اوچون چالیشمیشلاردیر. ایران-لی کوردلر هم شاه هم ده خمینی
دؤنمینده سیلاح لی دیره نیشی ترجیح ائتمیشدیر. بو چاتیشما ایران-دا کورد سورونونو سوره کلی گونده مده توتموشدور. نئجه کی ایران-دا ائتنیک سورونو
قونوسوندا "کورد سورونو" ایله گؤزه گلیردی.
ایران کوردلری بوتون کوردچو حرکت
لرده ن ائتکی لنسه لرده، تاریخی اولاراق ان چوخ عراق-لی کوردلرده ن تاثیر آلمیشدیلار. دیگر طرفده ن ایران-ین قوروما آماج لی اولاراق، تورپاق
لارینا یئرلشدیردیگی عراق-لی کوردلر بو تاثیری سوردورموشدور. بو قونودا بارزانی و
آییله سینین بؤیوک نقشی اولموشدور. بو ائتکی ایکینجی دونیا ساواشی-ندان سونرا
باشلانمیشدیر. 1944- ده مصطفی بارزانی و
عراق حوکومتی آراسیندا چاتیشما چیخمیش و یئنیک دوشه ن بارزانی، 2000 آدام ایله ایران-ا یئرلشمیشدیر.
ایکینجی دونیا ساواشی-ندا موتفیق
لر رضا خان-ین هیتلر- ه یاخینلاشماسینی
بهانه ائده رک، 1941 ایلینده ایران-ی ایشغال ائتمیش، رضا خانی ایقتیداردان
اوزاخلاشدیرمیشدیلار. بو دؤنمده ن سونرا
اؤلکه ده سیاسی و توپلومسال دییشیم یاشانیردی. آزادلیق لار گئنیشلنمیش،
سیاسی محکوم لار آزاد بوراخیلمیشدی و سانسور قالدیریلمیشدی و آردیندان سیاسی .
توپلومسال اؤرگوتلنمه باشلامیشدی. مرکزیتچی دؤلتین چؤکوشو توپلوم لار آراسیندا
بعضی ایسته ک و چاتیشمالارین اورتایا
چیخماغینا سبب اولموشدو. رضا خان دؤنمینده ته مه للری آتیلان چاتیشمالار، دین
سل، دیل سل، ائتنیک اولماق اوزره، اؤزونو گؤسترمیشدی. بو اورتام ایران-لی کوردلرده
تاثیر بوراخمیشدی.
شوروی دستگی ایله کورد میللتچیلیگی اؤنملی
اؤلچوده یوکسلمیشدی.بو دوروم بارزانی-یی ایران-دا یئنی ده ن حرکته گئچیرمیشدی.نئجه کی 1946-دا ایران-دا کوردلر طرفینده ن قورولان"ماهاباد جمهوریتی" باشقانی
اولان "قاضی محمد" جسارت میدالی
آلمیشدی.ماهاباد جمهوریتی-نین 1947- ده دئوریلمه سینین آردیندان، بارزانی شوروی-یه
قاچمیشدیر و چوخلاری دا عراق-ا سیغینمیشدیر. عراق-دا سیغینان کوردلر، عراق حوکومتی
نین دستگی ایله یئنی ده ن اؤرگوتلنمیش و
1960-لاردا شاها قارشی موجادیله یه گیرمیشدیر. عراق دستگی ایله گوجله نن ایران کوردیستان دئموکرات پارتی سی (IKDP ) و کومله-نین
او گونده ن بو گونه مرکزی دفترلری عراق-دا
گؤرونمه کده دیر. ماهاباد جمهوریتی-نین چؤکمه سینین آردیندان (IKDP)، عراق-دا بعث باشچی لاری ایله ایش بیرلیگینه گیرمیشدیر.
1979-دا عراق طرفینده ن ایران-ا سالدیریلار گرچکلشدیریلمیشدیر. آنجاق
شاه دؤنمینده باشاری لاری اولمامیشدیر.
اینقیلابین آردیندان ایقتیدار بوشلوغوندان فایدالاناراق، ایران-ا گیره رک کوردلرین یاشادیغی بؤلگه لرده حاکمیتی اله
کئچیرمیشدیلر. خمینی و یئنی رژیمه تسلیم اولماق ایسته مه ین کوردلر آراسیندا قانلی چاتیشمالار چیخمیشدیر.
کوردلر بو سوره جده کوردلر طرفینده ن دستکلنمکدیدی.صدام 160-1970 ایللرینده ن اینتیقامی نی آلماقدایدی.1980 باشلایان عراق،
ایران ساواشی-ندا ایران-لی کوردلر عراق-ین یانیندا یئر آلدی. بو سیرادا صدام-ین
تلقین لری سونوجو خالقین موجاهید لری(مجاهدین خلق) کیمی، ایران-لی تئرور اؤرگوتله
ری ایله ایش بیرلیگینه گیردیلر. صدام-ین
دسته گی ایله بیرینجی کؤرفز( خلیج)
ساواشی-نا قده ایران اوچون چوخ جیددی سیخینتی یاراتدیلار. صدام و ایران کوردلری
آراسینداکی ایش بیرلیگی نین بیرینجی کؤرفز
ساواشی ایله سونا چاتماسی نتیجه سی ایران و کورد قوروپ لار آراسینداکی چاتیشمادا
آزالدی. ایران-لی کورد قوروپ لار عراق-ا یئرلشمه یه باشلادیلار. ایران-لی و عراق- لی کوردلر آراسینداکی تاثیر،
1991-ده ن سونرادا داوام ائتدی . 1991-ده
کی آنفال اولایی نین آردیندان عراق-لی
کوردلر مولتجی اولاراق، ایران-ا گلدیلر. بونلار ایران-ین اؤزللیکله باتی
آذربایجان بؤلگه سینه یئرلشمیشدی.
1992-ده ن بیر قوروپ گئری دؤنسه ده، اؤنملی بیر قیسمی
ایران-دا قالدی.
دیگر طرفده ن 1991-ده ن چوخالان مرز قاچاق چیلیغینین کوردلرین الینده اولماسی اونلارا بیر سیرا فورصت لر یاراتدی. قوزئی
عراق-دا خود مختار نیر حوکومتین قورولماسی
ایله کورد دیلینده کیتاب، درگی و قزئت
یایینلانمایا باشلادی. بیر چوخ ایران-لی کورد شاعیر و یازارلارین چالیشمالاری بورادا یئر آلدی. بو سوره جده چئشیدلی اؤزل تلوزیون کانال
لارینین اورتایا چیخماسی و ایران-لی
کوردلر طرفینده ن ایزلنمه سی بو تاثیری آرتیرمیشدی.
سوره ج 1997-ده خاتمی-نین ایقتیدارا گلمه سی ایله سورعت لندی. خاتمی دؤنمینده کی ایران-لی و عراق-لی کورد هئیت لر آراسندا ده یرلی گؤروشمه لر اولدو. بو دؤنمده عراق-لی کوردلر IKDP و ایران ایران
آراسیندا آراچیلیق ائلیردی.
یئنی دؤنمده ایران-داکی کوردلر
یئنی و گئنیش بیر فعالیت برنامه سی یوروتمکده دیر. آمریکا-نین عراق-ی ایشغالیندان
سونراکی سوره جده عراق-لی کوردلرین قازانجی لاری، آمریکا-نین پ کا کا-نین قونوسونداکی بیلینمز سیاستی،
آمریکا و ایران آراسینداکی گرگینلیک و
عسگری موداخیله لرین گوندمده اولماسی و بو
دوغرولتودا ایران-لی کوردلره بیچیلن رول، اونلاری جسارتلندیرمیشدیر. نئجه کی
عراق-ین ایشغالی سونراسی کومله، پژاک و ایران کوردیستان دئموکرات پارتی سی کیمی ایران-لی کورد اؤرگوتلری گؤزلر اؤنونده، سوء قصد و خالق آیاقلانمالاری سورعت ایله چالیشمالارینی گوجلندیرمیشدیر. ایران،
عراق-لی کوردلرینین بو چئرچووده نئجه
داوراناجاقلارینی، دیقت ایله ایزلمه کده دیر.
1991 سونراسیندا ایران-ین قوزئی
عراق سیاستی
ایران دؤلتی و عرلق-لی کوردلرین
تاریخی ایش بیرلیگینه باخیلدیغیندا ایران-ین عراق کوردلرینی بیر تهدید اولاراق
گؤرمه دیگی گؤزه گلیر.20.یوز ایلده کی ایران-عراق ایلیشکیلرینده، تهران و عراق-لی
کوردلر اورتاق دوشمن لرینه قارشی استراتژیک موتفیق اولموشدور.کوردلر هر زامان بغداد-ا قارشی تهران-دان دستک آلمیشلار.
بو اولای بیرینجی کؤرفز ساواشین دان سونرا دییشمگه باشلامیشدیر. بو ساواش دا
آمریکا، اسرائیل و تورکیه-نین نقشی ایران اوزمکده یدی. ایران-ین فیکیری اؤز
رژیمینه موخالیف بعضی قوروپلارین بو بؤلگه یه یئرلشمه ایستکلریدی. قوزئی عراق-لی
کوردلرین ایران کوردلری اوزرینده کی ائتکی لری ده اندیشه سینی آرتیریردی. ایران-ین
بو دؤنمده قوزئی عراق سیاستی بؤلگه ده وارلیق گؤستره ن آمریکا و اسرائیل ایله رژیم
موخالیف لرینین تاثیرلرینی انگلله مک
آیریجا صدام-ین بؤلگه یه گیرمه مسینی ساغلاماق ته مه لینده شکیللنمیشدی . بو
چئرچووده ایران، عراق-لی کورد قوروپ لار ایله ایلگی سینی قوپارتمادی.بو دؤنمده
اؤزو ایله اورتاق قایغی لار پایلاشان تورکیه و سوریه ایش بیرلیگی آختاریشینا
گیردی.صدام-ین ضعیف دوشمه سی و ایران-ین آمریکا ایشلرینده ن قورخماسی صدام و
ایران-ی یاخینلاشدیرا بیلیردی.
ایران 1975 جزایر آنلاشماسی-ندا
اولدوغو کیمی ایسترسه دییشتیره بیلجگینی گؤسترمیشدی. بو دؤنمده KDPو KYP
آراسیندا چاتیشمالار یاشانمایا باشلادی. ایران بو موددتده "آراچیلیق و
باریشدیریجی" رولونو اوویناسادا، جلال طالیبانی لیدئرلیگینده کی KYP-یی دستکلیردی. دیگر طرفده ن، ایچ چاتیشما و بؤلگه ده کی
سوره نین بیلینمه دیگی عراق-لی کوردلرین گله جکده ایران-ا یئنی ده ن موحتاج
اولمالاری احتیمالینی دوغورموش و بودا اونلاری احتیاط لی داورانمالارینا سبب
اولموشدو. خاتمی 1997 ایلنده ایقتیدارا گلدیگینده ایران قومشولاری ایله گوونه
دایالی بیر ایلیشکی قورمایا باشلامیشدی. خاریجی سیاستی باشاریسی کوردلری اندیشه
لندیرسده اؤلکه ایچینده دئموکراتیک لشمه سؤزلری اومودلاری جانلاندیرمیشدی. بو
دؤنمده عراق-لی کورد قوروپ لار، تهران ایله ایران کوردلری آراسیندا دیالوگ
باشلاماسی اوچون آراچیلیق ائدیردی.
ایران وعراق کوردلری آراسینداکی
"اورتاق دوشمنه قارشی تاریخی ایش بیرلیگی" آمریکا-نین عراق-ی ایشغالی
ایله بیرلیکده بیتمیشدیر. عراق-ین ایشغالی ایران باخیمیندان یئنی بیر دؤنمین
باشلانیشی آنلامینا گلمکده دیر. ایران آچیسیندان بو دؤنم بیر تضادلی یوماغیدیر.
چون کو آمریکا-نین عراق-ا یئرلشمه سی ایران ایسلام جمهوریتی-نی ایک دفعه
قورخودموشدور. ایران بیر آندا "بیرلشمیش میللتلر-ی جیددیه آلمایان"،
موتفیق لرینی اؤنمسه میین، عسگری عملیاتا حاضیر و گوجلو بیر آمریکا ایله قارشی
قارشیا قالمیشدیر.
عراق-ین ایشغال-ینده ن اؤنجه ده
افغانیستان-ا یئرلشمیش و "نؤبتین ایران-ا گله بیلجه گینی" دیللندیره ن
بیر آمریکا واردی.ایران آمریکا چوخ داها یاخینیندا بؤیوک بیر تهدید اولاراق
آنلامیشدیر. دیگر طرفده ن عراق-ین ایشغالی یئنی بیر استراتژیک فورصتینی آرایا
گتیرمیشدی. عراق، تاریخی اولاراق ایران-ین اورتا دوغو-یا آچیلیمینی انگلله مکده،
استرتتژیک انرژی سینی توکتمکده و ژئوپولیتیک دورومونو دارالتماقدایدی. عراق-ین
عسگری آنلامدا ان گوجلو عرب دؤلتی اولماسی، عرب لری تهران قارشیسیندا قوروماق
دایدی.
اما صدام دؤنمینده ن سونرا ایران
کؤرفز و عرب اورتا دوغوسو-ندا رقیب سیز قالمیشدیر. شیعه لرین ائتکین اولدوغو یئنی
بیر عراق آورتایا چیخمیشدیر. شیعه لیک جیددی سیاسی بیر ائتکن اولاراق ایک اؤنجه
ایران و داها سونرا لوبنان-دا اؤزونو گؤسترسه ده، گرچک آنلامدا بؤلگه سل بیر ائتکن
حالینه گلمه سی عراق-ین ایشغالینده ن سونرا مومکون اولموشدو .
صدام-ین وارلیغی شیعه
پتانسیلینین اؤنونده کی ان بؤیوک انگل اولموشدور.عرب شیعه لرین عراق-دا ایقتیدارا
گلمه سی بؤلگه ده شیعه ژئو پولیتیک ینین یوکسه لیشینه سبب اولموشدور.شیعه ژئوپولیتیک ی ایران-ین
استراتژیک اوفوقونو گئنیشله دره ک، یئنی بیر مانور ساحه سینه صاحیب اولماسینی
ساغلامیشدیر.
عراق-داکی گلیشمه لر ایران-ین
گؤزینده قوزئی عراق-ین استراتژیک اؤنمینین ده گیشمه سینه سبب اولموشدور. ایران-ین
عراق مرکزی یؤنه تیمینی ضعیفله تمک اوچون کوردلره احتیاجی قالمامیشدیر. باشقا بیر
ایفاده ایله صدام-ین دئوریلمه سی ایله ایران و عراق کوردلرین بیرلشتیرن اورتاق
دوشمن اورتادان قالخمیشدیر. امریکا، کوردلرین موتفیقی وایران-ین دوشمنی
اولموشدور.بئله جه ایران و عراق
کوردلرینین ایلگی لری دییشمیشدیر.چون کو ایران-ین عراق-دا باش اویونجوسو
شیعه-لردیر.
ایران-ین ان اؤنملی خاریجی سیاست
گونده می، آمریکا و اسرائیل ایله ایلیشکیلری و هسته ای چالیشمالاری سببی ایله
یاشادیغی سوروندور. ایران، آمریکا و اسرائیل طرفینده ن ساواش سؤزلرینی دیقته
آلماقدادیر. عراق بو باخیمدان بؤیوک اؤنم داشیماقدادیر.ایران بؤلگه ده کی گوونلیک
قونوسوندا اؤزویله ایش بیرلیگینه گیره جک بیر عراق گؤرمک ایستمکده دیر. ایران-ین
بو آرزوسو آمریکا-نین الی ایله ده گرچکتیریلمیشسه ده، ایران-ین نهایی ظفری
آمریکا-نین عراق-دان یئنیک آیریلماسی ایله گرچکلشه بیله جکدیر. عراق گره چگینه باخیلدیغیندا
آمریکا هله ده هدفینه یئتیشمه میشدیر و گله جگه قورخو ایله باخماقدادیر. صدام
حوکومتی چؤکموش اما عراق-دا آمریکا-نین تام آنلامیلا گوونمه دیگی شیعه لر نوفوذ
قازانمیشدیر.
شیعه- سوننی چاتیشماسینین
دورماماسی، عراق توپراق بوتولوگونون قورونماماسی احتیمالی دا آرایا گلمیشدیر.
پارچالانما دورومو گره ک شیعه لر گره ک سوننی لری دینی بیر حوکومته طرف آپاریر. بو
ایسه آمریکا و اسرائیل-ین دورومونو زورلاندیریرکن، ایران-ا بیر فورصت اولاراق
ساییلیر. عرب باشچی لاری صدام-ی ایسته میردیلر آنجاق گلینه ن نوقطه ده صدام دؤنمینه
گؤره چوخ داها بؤیوک بیر تهدید آنلاماق دادیر. سوننی عرب لرین قورخولو خیالی اولان
" شیعه هیلالی" نین گرچکلشمه سی احتیمالی قووتلنمیش و تاریخی رقیب لری
ایران چوخ گوجلنمیشدیر.
ایران داها اؤنجه عراق یؤنه تیمی
ایله قوزئی عراق اوزه رینده ن حسابلاشیرکن، ایندی بغداد اوزرینده ن، آمریکا ، اسرائیل و بؤلگه دؤلت لری
ایله حسابلاشمایا باشلامیشدیر. کوردلر ایسه بو شطرنج تاختاسیندا ایران-ا وشیعه لره
اویون ساحه سی یاراتماقدادیر. قوزئی عراق-ین سورونونون وارلیغی و کوردلرین
آیریلیقچی ایستک لری "عراق-ین پارچالانما قورخوسونو" جانلی توتمایا
یارامیشدیر. بو قورخو عراق-ی بؤلگه دؤلت لرینین بیرینجی سورونو حالینه گتیرمکده
دیر. سوننی عرب لرین آمریکا-شیعه ایش بیرلیگینده ن راحات سیزلیقلاری، آمریکا قارشی
سی اوچون یئنی بیر نده ن اولوشدورماقدادیر. بو شرط لرده احمدی نژاد-ین آمریکا-یا قارشی رادیکال سؤیلم
لرینی بسله مکده دیر.
ایران، یئنی قوزئی عراق
سیاستینده تورک دیش سیاستینی ائتکی لمکده دیر. تهران، امریکا ایله اولان گرگینلیکده، تورکیه-نین طرفسیز اولماسینی ایستمکده دیر.تورکیه و آمریکا-نین قوزئی عراق
قونوسوندا فرقلی باخیش آچیلارنا صاحیب اولدوقلاری بیلینن بیر گرچکدیر. قوزئی عراق
تورکیه ایله آمریکا-نین بؤلگه سل ایش بیرلیگینی بللی اؤلچوده سینیرلاندیریرکن،
تورکیه-یی ایران و سوریه-یه دوغرو ایته له مکده دیر.
عراق-ین تورپاق بیرلیگی نین
قورونماماسی قورخوسو، تورکیه-یه ایران هسته ای سورونو باغلامیندا داها ایراده سیز
بیر سیاست ایزلنمه سینه سبب اولماقدادیر. آمریکا-نین قوزئی عراق و اؤزللیکله ده پ
کا کا قونوسوندا، تورکیه-نین ایستک لرینه دویارسیز قالماسینا قارشیلیق ایران-ین
سؤیله مینین تورکیه-یه چوخ یاخین بیر نوقطه ده گؤزوکمه سی، تورک توپلومون دا دیقتی
نی چکمکده دیر. بو آچیدان باخیلدیغیندا، قوزئی عراق سورونونون چؤزومسوز قالماسی و
کوردلرله تورکیه آراسیندا گرگینلیگین داوام ائتمه سی، ایران-ین بؤلگه سیاستینه
یاخشی بیر فورصت یارادیر.
دیگر طرفده ن ایران، تورکیه-نین
قوزئی عراق-داکی نیت لرینه گوونمه مکده و تورکیه-نین گرچک نیت ینین موصول و کرکوک
نفتی نی اله کئچیرمک اولدوغونو دوشونمکده دیر. بو سببله تورکیه-نین قوزئی عراق-ا
موداخیله سینه قارشی چیخاراق ائتکین لیگینی اورتادان قالدیرماق آرزوسوندادیر. بو
باخیش ایران-ین تورکمن لره قارشی اوزاق دورمالارین دا آلتین دا یاتان سببدیر.ایرن
تورکمن لری تورکیه-نین عراق ایچینده بیر قولو اولارق گؤرمکده دیر. تورکمن لر
آراسیندا شیعه تورکمن لری دستک لیره ک، اونلاری شیعه عرب لره یاخینلاشدیرماق ایسته
مکده دیر. آیریجا کوردلرین طرفینده ن تورکمن لره اولان باسقییا گؤز یومماقدادیر و
تورکمن لری قوروجو عضو اولاراق یوخ، بلکه آزینلیق اولاراق گؤرمکده دیر.
یوخاریدا قوزئی عراق-ین
ایران-آمریکا گیرگینلیگی چئرچووسینده داشیدیغی اؤنم آچیخلانمیشدی. ایران عراق-لی کوردلرین ایران-آمریکا
گرگینلیگی ده هاردا یئر آلاجاقلارینی دیقتله ایزلمکده دیر. کوردلرین آمریکا و
اسرائیل ایله اولان ایلیشکی لرینده ن، بو اؤلکه لرین قوزئی عراق-دا یئرلشمه لرینده
ن و قوزئی عراق-ی ایران-ین فعالیت لرینه
قارشی دورماق اوچون، اوست حالینه گتیرمه لرینده ن اندیشه لیدیرلر. کوردلر بو
قونودا گوون وئرمیه چالیشسالاردا ایران-ی راضی ائدمه میشدیر. نئجه کی ایران،
ایران-لی کورد موخالیف قوروپلارین قوزئی عراق-داکی دفترلرینین باغلانماسینی و
چالیشمالارینین دوردورولماسینی ایستمکده دیر. بو قارشیلیق کوردلر، ایران-ا قارشی
مانور میدان لارینی دارالتماق اوچون تهران-ین طلب لرینه " راضی ائدیجی"
بیر قارشیلیق وئرممکده دیر
کوردلر آچیق شکیلده ایران-ی
قارشیلارینا آلماق ایستمه مکده و ایران آمریکا گرگینلیگینده طرفسیز قالاجاقلارینی
بیلدیرمکده دیر. قوزئی عراق-ین ایران ایله آمریکا آراسیندا بیر حسابلاشما میدانی
اولماسیندان اندیشه دویماق دادیلار. اربیل-ده کی ایران-لی دیپلمات لارین آمریکا
طرفینده ن یاخالانماسیندان سونرا ایسه بو گرگینلیگین ائشیگینده قالماق لاری مومکون
گؤرونمه مکده دیر. بو سبب ایله آمریکا ایران ایلیشگیلرینی دوزلمه سینی ایسته مکده
دیرلر.
سون دؤنمده ایران-آمریکا
دیالوگونون باشلاتیلماسیندا" بغداد کانالی" آدی وئریلن گیریشیمده شیعه
لرین یانیندا کوردلرده گؤرونمکده دیر. عراق-لی کوردلرین بقالارینی سوردورمک اوچون تورکیه و ایران کیمی ایکی بؤیوک
قومشونون ان آزیندان بیرینین دستگینه احتیاج لاری واردیر. بیر قومشوسونون آمریکا
ایله یاخشی ایلیشکی سی اولماسینا قارشیلیق اونلاردان راحاتسیزلیق حیس اوئمکده دیر،
دیگر قومشوسو ایسه آمریکا ایله پیس بیر ایلگیه صاحیب اولماسینا رغمن آچیقجا قارشی
دورماماقدادیر. عراق کوردلری قومشولاری آراسیندا ان چوخ ایران-دان دستگ
آلدیقلارینا رغمن یئنه ان چوخ اوندان قورخماقدادیر. زیرا بؤلگه دؤلت لر ایچینده
کوردلره ان چوخ ضرر وئره بیلمک گوجونه صاحیب اولان، ایران-دیر. دیگر طرفده ن ایران
ایله پیس اولماقلاری دوروموندا عراق-لی شیعه لری الده ن وئرمله ری بؤیوک بیر
احتیمال دیرو آیریجا بو دوروم قوزئی عراق قونوسوندا ایران-تورکیه-سوریه ایش
بیرلیگینی زورا سوخا بیلیر.
کوردلر تورکیه-یی سینیرلاندیرما
چاباسی چئرچووسینده ایران-ا قارشی داها اولوملو بیر توتوم گؤسترمکده دیر. نئجه کی
کوردلر تورکیه یه قارشی سالدیرقان بیر سؤیلم قوللانمایی ترجیح ائدرکن، آمریکا-نین
ایران-ا قارشی داها اعتداللی داورانماسینی ایستمکده دیر. خالقین
موجاهیدلرینی(مجاهدین خلق) عراق-دان چیخارماسینی ایسترکن، پ کا کا-یی قوروماق
فیکرینده دیرلر.
سونوج و دیه رلندیرمه
ایران، تورپاق طلبینده اولمایان
بیر عراق ایله یاخشی ایلگی قورماق آرزوسونو، 20-اینجی یوز ایلی بویوجا دفعه لرجه
گؤسترمیشدیر. آنجاق عراق بو قونویا ماراق گؤسترمه میش. کویت، عربستان و ایران ایله
اولان ایلیشکی لرینه بو دامغاسینی وورموشدو. ایران بو سببله ضعیف بیر عراق-ی ترجیح
ائتمیشدیر.
ایران-ین عراق سیاستی 1920-ده ن
گونوموزه جه پارادوکسال بیر چئرچووده شکیللنمیشدیر. عراق-ین توپراق بوتونلوگونو
ایسته سده هر زامان ائتنیک و مذهبسل یوللارلا عراق یؤنه تیمینین قارشی سینا
چیخمیشدیر. عراق-ی ضعیف ائتمک اوچون دئوریم اؤنجه سی ساده جه کوردلر، دئوریمده ن
سونرا ایسه شیعه لری و کوردلری دستکلمیشدیر. شیعه لرین و کوردلرین "مرکز
قاچ" اولمالاریندا ایران-ین اؤنملی نقشی اولموشدور. "دوست بیر عراق"
ین اورتایا چیخماسینین یولونون سوننی عرب لرین تاریخی حاکیمیتی قیرماقدان
کئچدیگینی گؤرموش و شیعه لر ایله کوردلر بو چئرچووده اؤنم قازانمیشدیر. باشقا بیر
ایفاده ایله، دوست بیر عراق-ین گوونجه سی، ائتنیک و مذهبسل فرقلی لیگین سیاسل ساحه
ده داشینماسیندا گؤرموشدور. بو دوروم ایران-ا هم نفوس آلانی آچماقدا، هم ده عراق-ی
خاریجی اویونلارا داها آچیق حاله گتیره رک ایران قارشی سیندا ضعیف بیر وضعیت
حالینه گتیرمکده دیر. ایران-ین عراق-ی ایشغالی سونراسیندا بو تاریخی هدفینه
یئتیشدیگینی سؤله مک مومکون دیر.
تورکیه-ده گونده مین ان اؤن
سیرالارینداکی قونولاردان بیری اولان
قوزئی عراق-داکی گلیشمه لر، ایران باسینیندا همن همن یانسیماماقدادیر. اوسته لیک
ایران قوزئی عراق-داکی "کوردیستان بؤلگه سل یؤنه تیمی" نی رسمی اولاراق
تانیماقدا و بو بؤلگه نین باشچی لاری ایران-ی رسمی یئکیلی لری طرفینده ن قبول
ائدیلمکده دیر. "کوردیستان بؤلگه سل یؤنه تیمی" ایفاده سی هم یئتکی لیلر هم ده باسیندا یایقین
اولاراق قوللانیلماقدادیر. ایران و عراق-لی کوردلر آراسیندا سون دؤنم ده چئشیتدلی
ساحه لرده ایش بیرلیگی کومیته لری قورولموشدور. اربیل-ده ایران-لی دیپلمات لارین
قاچیریلماسی اولای نین آردیندان ایلیشکی لرین گلیشتیریلمه سی گونده مه گلمیشدیر.
ایران، عراق-لی کوردلری بغداد-لا
حسابلاشما وسیله سی اولاراق گؤرموش و دفعه لرجه فایدالانمیشدیر. آنجاق صدام-ین
دئوریلمه سی و شیعه لرین ائتکینلیک قازانماسی ایله بیرلیکده کوردلرین بو چئرچووده ایران اوچون اؤنمی قالمامیشدیر.
آنجاق کوردلرین مرکز قاچ اولمالاری یئنه ایران-ین ایشینه گلمیشدیر. کوردلرین سیاسی
دوروشو عرب و سوننی عرب کیملیگینین حاکیمیتینی قیرماقدادیر. سؤز قونوسو دوروم
عراق-ین عرب دونیاسی ایله اولان ایلیشکی سینی قاریشمیش حاله گتیرمکده دیر. آیریجا
شیعه لرین قازادیغی ائتکینلیک، عراق-ی ایران-ا یاخینلاشدیریرکن، سوننی عرب لردن
اوزاقلاشدیرماقدادیر.
قوزئی عراق-داکی مرکز قاچ-لیق
تورکیه اوزرینده ایسه باسقی اولوشدورماقدادیر. تورکیه آمریکا ایلیشکی لری اولمسوز
ائتکی لنمکده، تورک توپلوموندا آمریکا و اسرائیل قارشیتلیغی زمین قازانماقدادیر و
انکارا-نین بؤلگه سل مانور میدانی نی داراتلماق دادیر. "عرق-ین پارچالانما
قورخوسو" تورک خاریجی سیاستی نین انرژی سینی آزالدماقدا و فرقلی استراتژیک
چیخارلارینی گرچکلشدیرمه قونوسوندا باشاری سینی زورلاشدیرماق دادیر. بو شرط لر ایران-تورکیه ایلیشکی لرینده ایران-ین له هینده اؤنملی بیر اورتام اولوشدورماق دادیر.
ایران-ین سیاست لرینه
باخدیغیمیزدا عراق-ین توپراق بوتونلوگونو "اولمازسا اولمازلار" آراسیندا
یئر آلمادیغی گؤرولمکده دیر. عراق اوزرینده بؤلگه سل و کوره سل گوج موجادیله سی
دیقت ایله دیه رلندیریلدیگینده، پارچالانمیش سناریوسوندان ان آز ضررلا چیخاجاق
دؤلت ایران-دیر. عرق پارچالانیرسا سوننی لر، کوردلر و شیعه لر اولاراق اوچ بؤلگه
اولوشور. کورد بؤلگه لرینده لائیک بیر دؤلت قورولسا دا، شیعه و سوننی بؤلگه لرینده
مذهب ته مه للی دؤلت قورولماسی بؤیوک بیر احتیمالدیر. سوننی لرین بو گون داوام
ائتدیگی دیرنیش گله جکده وار اولابیله جک دؤلت لرینین نه ویقارلی بیر آمریکا و
اسرائیل قارشیتی اولاجاغینی گؤسترمه مکده دیر. اوسته لیک شیعه بؤلگه لری ده
ایران-ین نوفوذ و ائتکیتلیگی ساحه سی حالینه گله بیلیر. بو چئرچووده بیر طرفده ن
ده تورکیه-اسرائیل ایلیشکی لرینین عراق باغلامیندا یئنی ده ن شکیللنمه سینه
ده سبب اولابیلیر.بئله بیر برابرلیکده ده
کوردلر، سوننی عرب دؤلت لری و تورکیه قارشی سیندا دیره نه بلمک اوچون ایران-ا
وشیعه لره یاخینلاشا بیلیر. بو آچیدان باخیلدیغیندا، ایران-ین دیلله ندیرمه دیگی
بیر B پیلانی اولابیلیر.
